فصل چهارم : در ذكر تدبير تجّار و متردّدان اطراف و جوانب برّ و بحر شرط تدبير تجّار آن است كه پادشاه نسبت به ايشان طريقهء معدلت و احسان و نيكوكارى معمول دارد ، و در اموال و مقرّراتى كه از ايشان گرفته مىشود نهايت تخفيف به‌جا آورد ، و آنچه بدعت و بد باشد زايل گرداند ، و چنان كند كه حسن سلوك پادشاه و عمّال ديوان و حكّام نسبت به ايشان مشهور و معروف گردد . و در ضمن اين چندين فايده است : يكى ، تحصيل رضاى الهى . ديگر ، تحصيل ثواب و خلاصى از عقاب . ديگر ، دوام نعمت و بقاى دولت . ديگر ، تحصيل دعاى خير . ديگر ، تحصيل ذكر جميل و نام نيكو ، چه تجّار و متردّدان به اطراف و جوانب عالم حركت مىكنند و هميشه از قطرى به قطرى سفر مىكنند و با مردم بلاد و اطراف عالم ملاقات و مجالست مىنمايند و از نيك و بد هر چه مىبينند و مىشنوند به مردم ديگر كه برمىخورند نقل مىكنند ، و آن گروه به جماعت ديگر ، و على هذا القياس . و به توسّط نقل و اخبار تاجران اخبار مشرق به مغرب مىرسد و اخبار مغرب به مشرق مىرسد ، و چون از پادشاهى و مردم اقليمى راضى و خوشنود باشند ، چون مقرّر است كه هرگاه كسى از كسى راضى باشد در مقام نشر و ذكر خوبيهاى او مىشود ؛ بلكه بسيار است كه خوبى غير واقع ذكر مىكند و بسيار است كه آنچه هست صد چندان مىگويد و بازمىنمايد ، و در هركار جانب خوب آن را تتبّع نموده ، نقل مىكند و شهرت مىدهد و اگر كارى را چند رو محمل باشد همه را بر محمل نيكو حمل كرده به صد آب و تاب نقل مىكند ، چنان كه اگر كسى از كسى راضى نباشد و رنجش‌خاطر داشته باشد ، در همه باب عكس آنچه مذكور شد به عمل مىآورد . ديگر ، هرگاه سلوك پادشاه و اتباع او با متردّدان بر وجه نيكو باشد ، تردّد مردم از اطراف و جوانب زياد مىشود ، و مردم بسيارى در ملك آن پادشاه متوطّن مىشوند و باعث زيادتى معمورى ملك مىگردد و بر مداخل و اموال سلطانى مىافزايد ، و نفايس و رعايت هر ديار در آن ملك بسيار مىشود ، و اخبار بيگانگان و دشمنان معلوم و مفهوم مىگردد به توسّط اخبار و استخبار تجّار و متردّدان و رسانيدن اخبار نيكو به اطراف [ 194 ب ] و جوانب . پادشاهانى كه دوستند ، بر دوستى مىافزايند و سلوك طريق